De school en het spinnenweb

Antwerpen. - Het zou een fabel van de la Fontaine kunnen zijn, maar voor velen is het dagelijkse realiteit. Scholen breken zich het hoofd hoe ze arme leerlingen en gezinnen het best vooruithelpen. Die armen zelf kijken dan weer zelf met gemengde gevoelens naar ‘het onderwijs’.

Brie De Veirman van KIO (project Kansen in Onderwijs van de stad Antwerpen) is pedagoge maar groeide zelf op in een weeshuis. Zij kent de twee werelden (armoede / school) en op zaterdagmorgen 2 oktober had ze het over de brede kloof die gaapt tussen beide, op een bijeenkomst in het kader van het project Schulden op School.

Gaten in de bodem

Armoede is veel meer dan een tekort aan geld, werkloosheid, geen aansluiting vinden bij de maatschappij, allerlei vooroordelen..., het is – zo zegt Brie – vooral een soort spinnenweb waarin men verstrengeld geraakt en maar heel moeilijk uit kan geraken. Het is een samengaan van verschillende soorten van achtergesteldheid en zaken die fout gaan.

De oorzaak van diepe armoede komt men pas te weten door goed te luisteren naar de verhalen van de mensen in armoede zelf.
Het ligt eigenlijk aan de binnenkant: gekwetst zijn, hechtingsbreuken…
Bijvoorbeeld plaatsingsverleden, ontworteld zijn, uit het eigen milieu weggehaald zijn...
Men zou het zo kunnen stellen: in ieders bodem zit wel eens een gaatje, bij deze mensen zijn er evenwel heel veel gaten in de bodem. Ze worden overspoeld door het leven.

Armen hebben heel wat waarom-vragen, die hen aanvreten en een positief zelfbeeld te verhinderen.
Als een vader op tafel bonkt in de school naar aanleiding van een meningsverschil over bijv. het rapport, schoolkosten,… ziet men slechts de façade. Vraag is: wat zit hierachter?
Armen bekijken de wereld in:
er zijn slimme en domme mensen, mensen die chance hebben en pech hebben. Van zichzelf vinden ze dan "wij hebben pech en zijn dom". Ze worstelen permanent met een laag zelfbeeld.

Ze hebben ook een tekort aan basisveiligheid, wat veel te maken heeft met wat ze in hun jeugd wel/niet meegemaakt hebben. Wie bijvoorbeeld zijn kindertijd in een instelling doorgebracht heeft, werd daar wellicht in een grote groep ondergebracht (nu is dit verbeterd). Men had er weinig greep op het leven. De jeugdrechter besliste, over het al dan niet op vakantie gaan had men zelf geen inspraak,...)
De tafel was altijd gedekt, alles stond steeds kant en klaar… In de instelling lijkt het wel of alles vanzelf gaat.

Geborgenheid en basisveiligheid

Dit is in het leven - als men volwassen is - wel even anders; Dan wordt verwacht dat men keuzes maakt, zijn verantwoordelijkheid opneemt.
Arme mensen zijn in deze zin eigenlijk ‘volwassen mensen met kinderhandjes’. Dit is een van de vele vergeten zaken. Het leidt tot communicatiestoornissen, elkaar niet begrijpen. Het besef dat armen een tekort hebben op gebied van basisvaardigheden is nog onvoldoende doorgedrongen, ook op school.

Een zeer belangrijk aandachtspunt voor scholen is om te werken aan de binnenkant van de kinderen. Men moet allereerst beseffen wat kinderen missen: basisveiligheid, geborgenheid, basisvaardigheden...

Arme mensen zijn het gewoon om altijd naar te school met een hulpvraag (ik kan de schoolrekening niet betalen, ik zit met problemen, het gaat niet goed, mijn kind wordt gepest,…). De school mag hen niet beschouwen als probleem-mensen, maar zou er beter ervan uitgaan dat het ouders zijn. Zeker niet over de mensen heen praten. Bij agressief aandoend gedrag (vaak is dit geen echte agressie, maar een andere manier van communiceren, manier waarop men zich meestal uit in de niet-middenklasse-cultuur),...: trachten te kijken wat erachter zit (de binnenkant willen zien!).

Bij nogal wat ‘onaangepast gedrag’ van de kinderen moet er inderdaad ingegrepen worden, maar de vraag is vooral hoe dit dan wel moet gebeuren.
Stel bijvoorbeeld dat kleuters spreken tegenover de juf zoals ze het thuis zien dat hun vader en moeder met elkaar spreken (nogal rauwe taal) en dat zij hiervoor gestraft worden. Deze kleuters krijgen dan het gevoel onterecht gestraft te zijn. De straf komt er dan in feite op neer dat de gaten in hun bodem bevestigd worden. Hun zelfbeeld krijgt flinke deuken.

Het onderwijs vertrekt vanuit onze normen. Het zit soms in kleine dingen, die over het hoofd gezien worden. Zo bleek bijvoorbeeld in een concrete situatie van schijnbare kinderverwaarlozing waar heel wat hulpverleners tot sterke conclusies kwamen in hun rapportage, dat er een probleem was van verminderd gezichtsvermogen bij de moeder, iets dat door iedereen over het hoofd gezien was want bij arme mensen zoekt men de oorzaak altijd op andere vlakken.

Tegenstrijdige eisen

Naar armoede kan men ook best eens kijken op een positieve manier: hoeveel sterke, loyale mensen zijn er wel onder de armen!! Als men beseft wat zij dagelijks moeten doorstaan (bijv. ook bij het antwoord dienen van hulpverleners die soms met tegenstrijdige eisen komen,
bijvoorbeeld enerzijds Kind en Gezin en anderzijds de budgetbegeleiding van het OCMW…) Het is soms de logica zelf dat de rolluiken naar beneden blijven en men zich afschermt van de maatschappij.

Mensen worden snel afgeschreven. Men moet zo zichtbaar en snel mogelijk winst boeken in de hulpverlening. Dit komt vaak neer op onmogelijke verwachtingen. Een haalbare tussendoelstelling is om de ‘rugzak’ een beetje uit te laden.
Dit is helemaal niet: alles goedpraten, zoiets van ‘je kan er niets aan doen’,... maar wel het helpen doseren. Aan de hele toestand waarin je zit heb je geen ‘schuld’, maar er zijn wel zaken die het gevolg zijn van keuzes die je zelf gemaakt hebt. Zo minimaliseer je de berg.
Concreet: ouders kunnen er vaak niets aan doen dat is de rekeningen niet betaald zijn.

Info

- Scholen met interesse voor de Werkmap van KIO kunnen deze vinden via de website http://onderwijs.antwerpen.be/MIDA/ (klik op Kansen in Onderwijs)
- SOS Schulden op School: tel/fax 053/ 77 94 03 - sos@welzijn.net - http://sos.welzijn.net